“DẤU XƯA VĂN MIẾU – QUỐC TỬ GIÁM QUA NÉT CỌ CỦA CÁC HỌA SĨ PHÁP”

Triển lãm “Quốc Tử Giám trong nghệ thuật” đang diễn ra tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám đưa người xem bước vào một hành trình nghệ thuật đầy cảm xúc, ngược dòng thời gian trở về cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Qua những bức ký họa, tranh sơn dầu và tranh khắc gỗ của các họa sĩ Pháp, vẻ đẹp cổ kính, linh thiêng của Văn Miếu – Quốc Tử Giám hiện lên sống động, lưu giữ dấu ấn của một di tích đã trường tồn cùng lịch sử dân tộc.

Theo Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn (giảng viên, họa sĩ Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội), “đây không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những tư liệu lịch sử quý giá”.

Các tác phẩm được thực hiện trong những chuyến hải trình của các họa sĩ Pháp đến Đông Dương để nghiên cứu, khám phá và ghi lại vẻ đẹp của vùng đất phương Đông. Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhận định: “Trong số đó, Gaston Roullet là một điểm nhấn với bức ký họa đen trắng năm 1885 về Văn Miếu – Quốc Tử Giám, một trong những hình ảnh cổ nhất và quý giá nhất về di tích được ghi lại qua hội họa, như một cánh cửa mở ra bao ký ức lịch sử sống động và đầy mê hoặc cho người chiêm ngưỡng.”

Không thể không nhắc đến họa sĩ François de Marliave (1874 – 1953), một nghệ sĩ du hành người Pháp từng đạt Giải thưởng Đông Dương năm 1911, nổi bật với những tác phẩm ký họa màu nước tinh tế và sâu lắng về cảnh sắc cùng con người Việt Nam. Năm 1920, trong bối cảnh Nho học vừa chính thức thoái trào sau các kỳ thi khoa cử cuối cùng, Marliave đã thực hiện bức tranh Văn Miếu – Quốc Tử Giám đầy mê hoặc. Bị cuốn hút bởi vẻ đẹp trầm mặc và cổ kính của kiến trúc phương Đông, ông khắc họa một cách chân thực “cái thần” của di tích qua hình ảnh những bức tường rêu phong mờ ảo, ẩn hiện dưới bóng cây cổ thụ xưa. Tác phẩm không chỉ sở hữu giá trị nghệ thuật tinh tế mà còn là tư liệu thị giác quý giá, sống động tái hiện trạng thái của một di sản đầu thế kỷ XX. 

Bên cạnh đó, bức tranh khắc gỗ của nữ họa sĩ Alix Aymé (1894-1989)  – một biểu tượng nữ quyền và nghệ thuật trong giai đoạn mới của mỹ thuật Đông Dương. Bà đến Hà Nội năm 1921, từng du hành khắp châu Á và nghiên cứu sơn mài tại Nhật Bản và Hà Nội. 

Jos-Henri Ponchin (1897-1981) là họa sĩ, nhà đồ họa người Pháp, con trai danh họa Antoine Ponchin. Khác với những nghệ sĩ viễn du cùng thời, ông vừa là nhà sư phạm vừa là gương mặt tiên phong trong lĩnh vực tranh cổ động quảng bá di sản Đông Dương. Trong giai đoạn 1925-1931 sống tại Hà Nội và làm giáo sư dạy vẽ, Ponchin đã có cơ hội diễn tả sâu sắc tại di tích Văn Miếu. Từ đó, bức họa tiêu biểu "Le Temple de la Littérature, Hanoï" (1929) với tư duy nghệ thuật hiện đại, khác biệt hoàn toàn với thế hệ đi trước. Thay vì tả thực hoài cổ, ông tiếp cận kiến trúc bằng ngôn ngữ đồ họa Art Deco và Ấn tượng, sử dụng chất liệu màu bột để đơn giản hóa hình khối, tạo mảng màu phẳng và tương phản ánh sáng nhiệt đới rực rỡ. Thực chất, các ký họa này là bước chuẩn bị quan trọng, phục vụ chiến dịch thiết kế poster du lịch của chính quyền Toàn quyền Đông Dương hướng tới Đại triển lãm Thuộc địa Quốc tế Paris 1931. Ponchin đã đưa Văn Miếu vào dòng chảy mỹ thuật hiện đại, biến một không gian tế tự nghiêm trang thành biểu tượng thị giác có tính nhận diện cao, góp phần định hình hình ảnh Hà Nội trên bản đồ văn hóa thế giới.

Mỗi tác phẩm là một câu chuyện được kể bằng màu sắc và hình khối, phản ánh sự hòa quyện tinh tế giữa hai nền văn hóa Pháp và Việt, đồng thời là minh chứng cho tâm huyết giữ gìn, tôn vinh giá trị lịch sử và di sản nghệ thuật trường tồn. Đây không chỉ đơn thuần là một cuộc trưng bày tranh ảnh, mà còn là một cuộc đối thoại sống động giữa các thời đại, nơi các giá trị truyền thống vẫn hòa mình cùng hơi thở hiện đại thông qua đôi tay tài hoa của những họa sĩ Pháp, những người đã góp phần lưu giữ diện mạo độc đáo và tôn nghiêm của Văn Miếu – Quốc Tử Giám mà hôm nay chúng ta vẫn trân trọng.

Hãy đến với triển lãm để cùng chiêm nghiệm, để cảm nhận và thấy rõ hơn vẻ đẹp bền vững, sâu sắc của Văn Miếu – Quốc Tử Giám qua những tác phẩm nghệ thuật của các họa sĩ Pháp, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa, tạo nên một hành trình cảm xúc và nghệ thuật đầy màu sắc và ý nghĩa.

LH